Հայաստան Ֆրանսիա հարաբերությունները ավելի խորն են, քան կարծում է ճանապարհորդների մեծ մասը. միջնադարյան հայկական թագավորություն, որի վերջին թագավորը մահացել է Փարիզում, 1920-ականների գաղթականներ, որոնք հայկական թաղամասեր ստեղծեցին Մարսելում, Լիոնում և Փարիզի արվարձաններում, և երկու մարդ, ովքեր երկու երկրներում էլ դարձան ազգային դեմքեր՝ Շառլ Ազնավուրը և Միսակ Մանուշյանը։ Եթե երբևէ դուք «Բոհեմ» երգը կիսաձայն երգել եք, այս պատմության թելերից մեկն արդեն գիտեք։
Մենք Երևանում աշխատող թիմ ենք, և այս նյութը հիմնված է միայն այն բանի վրա, ինչը կարողացել ենք ստուգել։ Այն նաև ասում է, թե ինչ տեսնել Հայաստանում, եթե ուզում եք ֆրանսիական հետքով անցնել ոտքով։
| Հարց | Կարճ պատասխան |
|---|---|
| Ամենահին կապը | Կիլիկիայի հայկական թագավորությունը (XII դարի վերջ-1375 թ.), խաչակիրների պետությունների հարևան և դաշնակից |
| Կիլիկիայի վերջին հայ թագավորը | Լևոն Ե Լուսինյան, մահացել է Փարիզում 1393 թվականի նոյեմբերի 29-ին |
| Հայերը Ֆրանսիայում | Մոտ 400 000-500 000 հայկական ծագմամբ մարդ (գնահատականները տարբերվում են). 1920-ականներին ժամանել է մոտ 60 000 գաղթական |
| Շառլ Ազնավուր | Ծնվել է Փարիզում 1924 թվականին, մահացել է 2018 թվականի հոկտեմբերի 1-ին. արձանը Երևանի կենտրոնում բացվել է 2025 թվականի հուլիսի 18-ին |
| Միսակ Մանուշյան | Դիմադրության ղեկավար, գնդակահարվել է 1944 թվականի փետրվարի 21-ին. 2024 թվականի փետրվարի 21-ին կնոջ՝ Մելինեի հետ ամփոփվել է Պանթեոնում |
| Ճանաչման ֆրանսիական օրենք | Թիվ 2001-70 օրենք, հրապարակվել է 2001 թվականի հունվարի 29-ին |
| Ֆրանկոֆոնիա | 2012 թվականից Ֆրանկոֆոնիայի կազմակերպության լիիրավ անդամ. XVII գագաթնաժողովի հյուրընկալող, 2018 թ. հոկտեմբերի 11-12 |
| Ինչպես տեսնել | Երկու հանգիստ օր Երևանում, իսկ երրորդ օրվա դեպքում՝ նաև Էջմիածին |
Ի՞նչ կապ ուներ միջնադարյան Հայաստանը Ֆրանսիայի հետ։
XII դարում հայ իշխաններն իշխում էին Կիլիկիայում՝ այսօրվա Թուրքիայի հարավարևելյան ափին, խաչակիրների պետությունների կողքին։ Այդ դարի վերջում (1198 կամ 1199 թվական՝ ըստ աղբյուրի) Լևոն Բ-ն այնտեղ դարձավ առաջին թագավորը՝ Հռոմի պապի և Սրբազան Հռոմեական կայսրության ներկայացուցիչների մասնակցությամբ։ Թագավորությունը գոյատևեց մինչև 1375 թվականը, երբ մամլուքները պաշարումից հետո գրավեցին մայրաքաղաք Սիսը։
Ֆրանսիական թելը Լուսինյանների տունն է, որը ծագումով ֆրանսիական էր և Կիպրոսում թագավորում էր։ Վերջին հայ թագավոր Լևոն Ե-ն (որոշ ցանկերում նրան հաշվում են Լևոն Զ) այդ տնից էր։ Նա թագադրվեց Սիսում 1374 թվականի սեպտեմբերի 14-ին և պահվեց ընդամենը մի քանի ամիս։ Հետագայում հաստատվեց Փարիզում, որտեղ Կարլ VI-ը նրան տվեց Սեն-Ուեն ամրոցը և թոշակ։ Նա այնտեղ մահացավ 1393 թվականի նոյեմբերի 29-ին և թաղվեց Սելեստինյանների վանքում։ Նրա սկզբնական տապանաքարը գտնվեց Հեղափոխությունից հետո, իսկ 1815 թվականին Սեն Դընիի տաճարում կենոտաֆ կանգնեցվեց։
Երևանում այս դարաշրջանը շարունակում է ապրել Մատենադարանում՝ ձեռագրերի մեջ։ Հավաքածուն ներառում է կիլիկյան շրջանի գործեր, բայց դիմավորման սեղանի մոտ հարցրեք, թե որոնք են այժմ ցուցադրված։ Թանգարանի մասին պատմում ենք Ծիծեռնակաբերդի, Մատենադարանի և Երևանի թանգարանների մասին հոդվածում։
Ինչո՞ւ է Ֆրանսիայում այդքան շատ հայ ապրում։
1915 թվականի և դրան հաջորդած իրադարձությունների պատճառով։ 1920-ական թվականներին Ֆրանսիան ընդունեց մոտ 60 000 հայ գաղթականի, և մեծ մասը ափ իջավ Մարսելում 1922-1927 թվականների ընթացքում։ Ժամանածների ավելի քան 40 տոկոսը մնաց քաղաքում։ Մյուսները գնացին Լիոնի շրջակայքի և Իզերի տեքստիլ արդյունաբերություն, ինչպես նաև Փարիզի շրջան, որտեղ Ալֆորվիլը, Իսի-լե-Մուլինոն և Առնուվիլը դարձան հայկական «գյուղեր»։ Կենտրոններ դարձան նաև Լիոնի մոտ գտնվող Դեսինը և Դրոմ դեպարտամենտի Վալանսը։
Գաղթականների մեծ մասը քաղաքացիություն չունեին և ֆրանսիական քաղաքացիություն ստացան 1946 թվականից հետո։ Այսօր հայկական ծագմամբ ֆրանսիացիների թիվը գնահատվում է մոտ 400 000-500 000, և նրանց հանդիպում եք բոլոր մասնագիտություններում՝ սրճարաններից մինչև մեծ բեմեր։ Երևանցու համար Մարսելում կամ Ալֆորվիլում ապրող զարմիկ ունենալը միանգամայն սովորական բան է։
Ո՞վ էր Շառլ Ազնավուրը և որտե՞ղ հանդիպել նրան Հայաստանում։
Շառլ Ազնավուրը (ծնված Ազնավուրյան) ծնվել է Փարիզում 1924 թվականին՝ ցեղասպանությունից փախած հայկական ընտանիքում։ Նա մահացել է 2018 թվականի հոկտեմբերի 1-ին՝ 94 տարեկանում։ Հայաստանը հոկտեմբերի 6-ը՝ նրա հուղարկավորության օրը, հայտարարեց ազգային սգո օր։ 1988 թվականի Սպիտակի երկրաշարժից հետո նա հիմնեց «Ազնավուր Հայաստանի համար» բարեգործական կազմակերպությունը. Հայաստանը նրան շնորհեց ազգային հերոսի կոչում, իսկ 2009 թվականից նշանակեց Շվեյցարիայում դեսպան և ՄԱԿ-ի Ժնևի գրասենյակում մշտական ներկայացուցիչ։
Ահա թե ինչ կարող եք տեսնել.
- Արձանը։ Երևանի քաղաքապետարանը այն բացեց 2025 թվականի հուլիսի 18-ին՝ «Գրանդ հոթել Երևան» հյուրանոցի և «Մոսկվա» կինոթատրոնի դիմաց։ Քաղաքապետն այն անվանեց հանդիպման և հիշատակի վայր։
- Գյումրի։ Հայկական մամուլի տվյալներով, Ազնավուրի արձան կա նաև Գյումրիում։
- Տուն-թանգարանը և նախատեսվող Ազնավուրի կենտրոնը։ Տուն-թանգարանը բացվել է Երևանի կենտրոնում 2017 թվականի հունիսին, իսկ Ազնավուրի կենտրոնի նախագիծը ներկայացվել է 2018 թվականի հոկտեմբերին՝ նախագահներ Մակրոնի և Արմեն Սարգսյանի ներկայությամբ։ Ներկայիս աշխատանքային ժամերը և կենտրոնի բացված լինելը չկարողացանք հաստատել. ստուգեք նախօրոք, նախքան ձեր օրը դրա շուրջ կազմակերպելը։
Ո՞վ էր Միսակ Մանուշյանը և ինչո՞ւ է կարևոր Պանթեոնը։
Միսակ Մանուշյանը, ծնված 1906 թվականին Օսմանյան կայսրությունում, 1943 թվականից ղեկավարում էր FTP-MOI-ն՝ Ֆրանսիայում կոմունիստական Դիմադրության ներգաղթյալների թևը։ Գերմանացիները նրան գնդակահարեցին 1944 թվականի փետրվարի 21-ին Փարիզի մերձակա Մոն-Վալերիանում։ Նախագահ Մակրոնը նրան Պանթեոն մտցրեց 2024 թվականի փետրվարի 21-ին՝ ճիշտ 80 տարի անց, կնոջ՝ Մելինեի հետ, և ելույթը եզրափակեց այն խոսքով, որ երախտապարտ Ֆրանսիան ընդունում է նրանց։ Արարողությունը նաև հարգանքի տուրք էր օտարերկրացի դիմադրողների նկատմամբ ընդհանրապես։
Շատ հայերի համար սա ֆրանսիական այն պատմությունն է, որը նրանք ամենալավն են ճանաչում։ Այն հիշեցնում է, որ կապը միայն գաղթականների մասին չէ, այլ նաև մարդկանց մասին, ովքեր ընտրեցին պայքարել Ֆրանսիայի համար։
Ի՞նչ դիրքորոշում ունի Ֆրանսիան Հայոց ցեղասպանության հարցում։
Ֆրանսիայի Ազգային ժողովը ճանաչման օրենքն առաջին ընթերցմամբ ընդունեց 1998 թվականի մայիսի 29-ին, Սենատը՝ 2000 թվականի նոյեմբերի 7-ին, իսկ 2001 թվականի հունվարի 18-ի վերջնական քվեարկությունից հետո օրենքը հրապարակվեց 2001 թվականի հունվարի 29-ին՝ թիվ 2001-70 համարով։ Նրա միակ հոդվածն ասում է, որ Ֆրանսիան հրապարակայնորեն ճանաչում է 1915 թվականի հայոց ցեղասպանությունը։ Այս հարցում պետությունների դիրքորոշումները տարբեր են, և մենք այն ներկայացնում ենք չեզոք՝ որպես ֆրանսիական օրենքի բովանդակություն։
Հասկանալու համար, թե դա ինչ է նշանակում Հայաստանում, այցելեք Ծիծեռնակաբերդ և նրա թանգարան։ Հաշվեք մոտ երկու ժամ և մնացած առավոտը թեթև պահեք։
Որքանո՞վ է Հայաստանն այսօր ֆրանսախոս։
Ավելին, քան կարծում են այցելուների մեծ մասը, սակայն հիմնականում հաստատություններում։ Հայաստանը 2004 թվականին դարձավ Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության դիտորդ, 2012 թվականին՝ լիիրավ անդամ, իսկ 2018 թվականի հոկտեմբերի 11-12-ին Երևանում հյուրընկալեց XVII գագաթնաժողովը։ Հայաստանի ֆրանսիական համալսարանը (UFAR), հիմնադրված 2000 թվականին, համագործակցում է Լիոն 3-ի և Տուլուզ 3-ի հետ, և 2021 թվականին ուներ մոտ 1 300 ուսանող։
Առօրյայում դուք շատ ավելի հաճախ կլսեք անգլերեն ու ռուսերեն, քան ֆրանսերեն։ Ֆրանսերեն կհանդիպեք դեսպանատներում, համալսարանում և մշակութային միջոցառումներին, այլ ոչ շուկայում։ Եթե ֆրանսախոս գիդ եք ուզում, ասեք մեզ հարցման պահին։
Ի՞նչ անել Երևանում՝ ֆրանսիական հետքով գնալու համար։
- Առավոտ։ Ծիծեռնակաբերդ և Մատենադարան՝ մեր երկու հիմնական կետերը։
- Կեսօրից հետո։ կանգառ Ազնավուրի արձանի մոտ կենտրոնով զբոսանքի ժամանակ, ապա Կասկադը և Հանրապետության հրապարակը, որոնք ընդգրկված են մեր Երևանի ոտքով շրջայցում։
- Երեկո։ հայկական կոնյակի համտես։ Այս մասին հաճախ են հարցնում, քանի որ «կոնյակ» անվանումը պաշտպանված է, ուստի հայկական արտադրողներն իրենց ըմպելիքը վաճառում են որպես բրենդի։ Կարդացեք Երևանի կոնյակի գործարանում համտեսի մասին։
- Երկրորդ կամ երրորդ օր։ Էջմիածին և տաճարի տարածքը կամ Գառնի-Գեղարդ կես օրվա շրջայցը։
Սովորույթների, սննդի և լավ հյուր լինելու մասին կարդացեք մեր հայկական մշակույթի և էթիկետի ուղեցույցը (անգլերեն) և հայկական խոհանոցի ուղեցույցը (անգլերեն)։
Ինչպես հասնել Ֆրանսիայից։
Փարիզից Երևան վերջին տարիներին կատարվել են ուղիղ չվերթներ, թռիչքի տևողությունը մոտ հինգ ժամ է։ Չվացուցակները և ավիաընկերությունները փոխվում են, 2026 թվականի ժամանակացույցերը մենք չենք ստուգել. հարցրեք ձեր ավիաընկերությանը և, եթե ուղիղ չվերթ չկա, դիտարկեք փոխադրումով տարբերակ։ Մեր Հայաստան թռիչքների ուղեցույցը (անգլերեն) բացատրում է ժամանումը Զվարթնոց, իսկ Հայաստանի ճանապարհորդական ուղեցույց 2026-ը (անգլերեն) ընդգրկում է մնացած պլանավորումը։ Ամրագրելուց առաջ ստուգեք ձեր անձնագրի համար գործող մուտքի կանոնները։
Ո՞ւմ համար չէ սա, և որո՞նք են սահմանափակումները։
Եթե ունեք ընդամենը մեկ օր, սա կարմիր թել է, այլ ոչ ճանապարհորդելու պատճառ. թանգարաններն ու արձանները փոքր կանգառներ են Երևան այցի ավելի լայն ծրագրի մեջ։ Մի սպասեք «ֆրանսիական թաղամասի»։ Այն գոյություն չունի, և մենք չենք պնդում, թե ֆրանսիացի ճարտարապետներ ինչ-որ բան են կառուցել, եթե չենք կարողացել դա ստուգել։ Ազնավուրի տուն-թանգարանի և նախատեսվող կենտրոնի աշխատանքային ժամերը ստուգեք տեղում։ Ծիծեռնակաբերդը հուզիչ է, այցից հետո ժամանակ թողեք։
Ուզո՞ւմ եք այս պատմությունն անցնել տեղացի գիդի հետ։ Տեսեք մեր փոքր խմբերի և անհատական շրջայցերը Հայաստանում կամ «Դասական Հայաստան» 7-օրյա շրջայցը։ Ֆրանսախոս գիդի կամ սեփական երթուղու համար գրեք մեզ կապի էջից։
Հաճախ տրվող հարցեր
Ինչո՞ւ է Ֆրանսիայում այդքան շատ հայկական արմատներով մարդ ապրում։
1915 թվականից հետո Ֆրանսիան 1920-ական թվականներին ընդունեց մոտ 60 000 հայ գաղթականի, որոնցից շատերը ափ իջան Մարսելում։ Այսօր Ֆրանսիայում հայկական ծագմամբ մարդկանց թիվը գնահատվում է մոտ 400 000-500 000։
Ե՞րբ Ֆրանսիան պաշտոնապես ճանաչեց Հայոց ցեղասպանությունը։
2001 թվականի հունվարի 29-ին հրապարակված թիվ 2001-70 օրենքը մեկ հոդվածով սահմանում է, որ Ֆրանսիան հրապարակայնորեն ճանաչում է 1915 թվականի հայոց ցեղասպանությունը։
Որտե՞ղ է Շառլ Ազնավուրի արձանը Երևանում։
Այն կանգնած է Երևանի կենտրոնի փոքր հրապարակում՝ «Գրանդ հոթել Երևան» հյուրանոցի և «Մոսկվա» կինոթատրոնի դիմաց։ Բացվել է 2025 թվականի հուլիսի 18-ին և կոչվում է «Բոհեմ»։
Հայաստանը Ֆրանկոֆոնիայի անդա՞մ է։
Այո։ Հայաստանը 2004 թվականին դարձավ դիտորդ, 2012 թվականին՝ լիիրավ անդամ, իսկ 2018 թվականի հոկտեմբերի 11-12-ին Երևանում հյուրընկալեց Ֆրանկոֆոնիայի XVII գագաթնաժողովը։
Ֆրանսերեն խոսող գիդեր առաջարկո՞ւմ եք։
Մասնավոր և անհատական ճանապարհորդությունների համար հարցման դեպքում հաճախ կարող ենք կազմակերպել։ Գրեք մեզ կապի էջից՝ նշելով ձեր ամսաթվերը, և մենք կասենք՝ ինչ է հնարավոր։
