Հայաստանի ամենահին հնագիտական գտածոները. քարե գործիքներ, գինու հնձան և Արենիի կոշիկը

Հայաստանի ամենահին հնագիտական գտածոները հասնում են հարյուր հազարավոր տարիներ առաջ՝ շատ ավելի վաղ, քան վանքերն ու ամրոցները. Հրազդանի հովտի քարե գործիքներ, հարավի քարանձավային կացարաններ, պղնձի դարի գինետուն, կաշվե կոշիկ։ Արենի-1-ի գինետունը ավելի հին է, քան Սթոունհենջի քարե շրջանը։ Այստեղ մենք առանձնացնում ենք այն, ինչ գիտնականները իրոք թվագրել են, այն բանից, ինչ կրկնվում է բուկլետներում, և ազնվորեն ասում ենք, թե դրանցից ինչ կարող եք տեսնել ճանապարհորդության ժամանակ։ Գրում ենք երևանյան թիմով, որը պարբերաբար անցնում է այս ճանապարհներով։

Ո՞րն է Հայաստանում գտնված ամենահին բանը

Ամենահին, հուսալիորեն թվագրված մարդկային հետքերը, որոնք հանդիպել ենք հրապարակումներում, Նոր Գեղի 1 հուշարձանի քարե գործիքներն են՝ Երևանի ծայրամասում, Հրազդանի հովտում։ Հետազոտողները դրանք թվագրում են մոտ 325 հազար տարի առաջ։ Երկրում կան նաև ստորին պալեոլիթի այլ հուշարձաններ, սակայն դրանց թվագրումը պակաս հուսալի է, ուստի Նոր Գեղի 1-ը մենք անվանում ենք լավ թվագրված օրինակ, այլ ոչ թե միակ ամենահին վայր։

Այնուհետև պատմությունն անցնում է քարանձավներով (տասնյակ հազարավոր տարիներ), առաջին երկրագործական գյուղերով (մոտ մ.թ.ա. 6000 թ.), պղնձի և բրոնզի դարերով (գինետուն, կոշիկ, Շենգավիթ, Մեծամոր, Լճաշենի սայլեր) և վերջապես՝ Էրեբունի ուրարտական ամրոցով, որը հիմնադրվել է մ.թ.ա. 782 թ.։

Ի՞նչ է գտնվել Նոր Գեղի 1-ում

Քարե գործիքները գտնվում են լավայի երկու հոսքերի արանքում, որոնք թվագրվում են մոտ 325 և 350 հազար տարի առաջ։ Կոնեկտիկուտի համալսարանի Դանիել Ադլերի գլխավորած խմբի՝ 2014 թվականին Science ամսագրում հրապարակված աշխատանքի համաձայն՝ նույն շերտում միասին հանդիպում են և՛ առավել հին երկդեմ տեխնիկան (ձեռքի կացիններ), և՛ առավել զարգացած լևալուա տեխնիկան։

Սա կարևոր է, քանի որ լևալուան հաճախ համարվել է աֆրիկյան գյուտ, որը տարածվել է տեղափոխվող խմբերի հետ։ Նոր Գեղին հուշում է, որ Կովկասի տարածաշրջանի մարդիկ այն զարգացրել են տեղում։ Քիմիական վերլուծությունը ցույց է տվել նաև, որ օգտագործվել է մինչև մոտ 75 մղոն (մոտ 120 կմ) հեռավորությունից բերված օբսիդիան։ Թե ով է պատրաստել գործիքները, հետազոտողները չեն նշում, և մենք նույնպես։

Որքան մեզ հայտնի է, սա պեղավայր է, այլ ոչ զբոսաշրջային օբյեկտ։ Այստեղ արժեքավորը լանդշաֆտը հասկանալն է, ոչ թե արահետով քայլելը։

Մարդիկ ապրե՞լ են Հայաստանի քարանձավներում

Այո, և երկու քարանձավ ուսումնասիրված է մանրամասն։ Սիսիանի մոտ՝ Որոտանի կիրճում գտնվող Աղիտու-3-ը, ըստ Journal of Human Evolution ամսագրի 2017 թվականի հետազոտության (ղեկավար՝ Էնդրյու Քենդել), օգտագործվել է մոտ 39-24 հազար տարի առաջ։ Այնտեղից հաղորդվում է մոտ 29 հազար տարեկան կարի ասեղի մասին։ Կոտայքում՝ Հրազդան գետի ափին գտնվող Լուսակերտ-1 ժայռային հովանոցը պարունակում է մոխիր, օբսիդիան և մշակված ոսկոր մոտ 65-34 հազար տարի առաջվա շերտերում (Quaternary Environments and Humans, 2025)։

Սրանք հետազոտական օբյեկտներ են։ Կանոնավոր այցելության մասին մեզ հայտնի չէ, ուստի առանց տեղական մարմիններին հարցնելու կանգառ մի պլանավորեք։ Աղիտու-3-ը, սակայն, մոտ է Քարահունջին, որի մասին գրել ենք Քարահունջի (Զորաց քարեր) հոդվածում։

Ի՞նչ է գտնվել Արենի-1 քարանձավում

Արենի-1-ը կարստային քարանձավ է Վայոց ձորում՝ Արփա գետի կիրճի վերևում։ Զով ու չոր օդը պահպանել է այն, ինչ սովորաբար փտում է՝ եղեգ, պարաններ, տեքստիլ, փայտ և կաշի։

Բորիս Գասպարյանի գլխավորած հայ-իռլանդական խումբը պեղումները սկսել է 2007 թվականին։ UCLA-ի ղեկավարած հետազոտությունը (Հանս Բարնարդ և գործընկերներ, Journal of Archaeological Science, 2011) նկարագրում է հնձան, խմորման մեծ կժեր, խաղողը ոտքով ճզմելու համար ծանծաղ կավե ավազան, պահեստային կճուճներ, բաժակներ, ինչպես նաև խաղողի կեղև, կորիզներ և որթատունկի մնացորդներ։ Հնավայրի կերամիկան ռադիոածխածնով թվագրվել է մ.թ.ա. 4100-4000 թթ., այստեղից էլ՝ «մոտ 6100 տարեկան»։

Կոշիկը գտնվել է սվաղված փոսում՝ շրջված կճուճի տակ, գլխիվայր դրված և խոտով լցված։ Կաշվի երեք նմուշ այն թվագրել է մոտավորապես մ.թ.ա. 3627-3377 թթ. (PLoS ONE, 2010), այսինքն՝ մոտ 5500 տարեկան։

Արենի-1-ը իրո՞ք ամենահին գինետունն ու ամենահին կոշիկն է

«Ամենահին» բառին զգույշ վերաբերվեք։ Կոշիկի մասին հոդվածի հեղինակները այն անվանում են Եվրասիայում հայտնաբերված ամենահին կոշիկ և ավելացնում են, որ ավելի վաղ կոշկեղենը գրեթե անշուշտ գոյություն է ունեցել. ավելի հին կոշիկներ հայտնի են Հյուսիսային Ամերիկայում։ 2017 թվականի մի հետազոտություն նաև հաղորդել է Վրաստանի կերամիկայում գինու քիմիական հետքերի մասին՝ մոտ 8000 տարեկան։ Ուստի Արենի-1-ը լավագույնս նկարագրվում է որպես հայտնի ամենահին գինետան կառույց՝ տեղում պահպանված հնձանով և կժերով։

Այն, միևնույն է, բացառիկ է։ Եթե հետո ցանկանաք փորձել տեղական Արենի խաղողի սորտը, կօգնեն մեր Արենիի գինու մասին նյութը և հայկական գինու ուղեցույցը։

Կարելի՞ է այցելել Արենի-1 քարանձավ

Տեղեկատուները ցույց են տալիս այցելուների համար կազմակերպված ձևաչափ՝ մոտ 20 րոպե տևողությամբ էքսկուրսիա, էլեկտրական լուսավորություն, լուսանկարելու թույլտվություն, կերամիկական կժերի, հնձանի և կճուճների տեսարան։ Քարանձավներին նվիրված մի կայք նշում էր աշխատանքային ռեժիմ՝ ամեն օր 10:00-19:00 (2021 թվականի տվյալ) և մեծահասակի տոմս՝ 1000 դրամ (2019 թվականի տվյալ)։ Դրանք համարեք հին տեղեկություն և ստուգեք տեղում։ Նկարագրության մեջ ասվում է, որ քարանձավը հարմարեցված չէ անվասայլակի համար, իսկ մի մասը դեռ չի ուսումնասիրվել։

Կոշիկը այնտեղ չեք գտնի. այն պահվում է Երևանի Հայաստանի պատմության թանգարանում, որը 2022 թվականին վերաբացել է քարի դարի ցուցադրությունը՝ կոշիկը որպես կարևոր ցուցանմուշ ներառելով։

Արենին գտնվում է Նորավանքի և Արենիի գինու շրջանի ճանապարհին, ուստի այն լավ համատեղվում է մեր Խոր Վիրապ, Արենի և Նորավանք օրվա շրջագայության հետ։ Եթե ցանկանում եք քարանձավը ներառել մասնավոր օրվա մեջ, գրեք մեզ։

Ի՞նչ եղավ հետո. գյուղեր, Շենգավիթ, Մեծամոր և Լճաշենի սայլեր

• Ակնաշեն Արարատյան դաշտում. նեոլիթյան գյուղ մ.թ.ա. VI հազարամյակի առաջին կեսից, գրեթե 5 մ հաստությամբ մշակութային շերտով, պեղված հայ-ֆրանսիական խմբի կողմից։
• Շենգավիթ Երևանում. վաղ բրոնզի դարի կուր-արաքսյան բնակավայր։ Օգտագործումը հետագծվում է մ.թ.ա. V հազարամյակի վերջից մինչև III հազարամյակի սկիզբ։ Տեղում գտնվող փոքր թանգարանում, ըստ Երևանի քաղաքապետարանի, մոտ 1500 գտածո կա։
• Մեծամոր Արմավիրի մարզում. բնակեցված է մ.թ.ա. IV հազարամյակի կեսից, ունի միջնաբերդ, մետաղամշակման հետքեր և 1968 թվականին բացված թանգարան։ Աստղադիտարանի մասին վարկածը ներկայացվում է որպես վարկած։
• Լճաշեն Սևանա լճի մոտ. փայտե սայլեր, որոնք գտնվել են 1950-ական թվականներին լճի մակարդակի իջեցման ժամանակ, թվագրվում են ուշ բրոնզի դարով՝ մոտավորապես մ.թ.ա. XV-XIV դարեր։ Դրանք ցուցադրվում են Երևանում։

Այս ամենը կապում է օբսիդիանը։ Հրաբխային բարձրավանդակներում հայտնի է մոտ 14 աղբյուր, իսկ Լուսակերտ-1-ում և Նոր Գեղի 1-ում օբսիդիանե առարկաների մոտ 93 տոկոսը գալիս է մեկ աղբյուրից՝ Գութանասարից։ Հայկական օբսիդիանը հանդիպում է իր ծագման վայրից շատ հեռու։

Քարահունջը հաճախ անվանում են 7500 տարեկան աստղադիտարան։ Այդ տարիքը հետազոտություններով չի ապացուցվել, ինչպես նշվել է 2019 թվականի փաստերի ստուգման մեջ։ Մեր Քարահունջի հոդվածը դա շարադրում է չեզոք ձևով։

Որտե՞ղ է Էրեբունին այս շարքում

Էրեբունին շատ ավելի երիտասարդ է, բայց Երևանի սահմաններում միակ վաղ հուշարձանն է։ Ուրարտուի Արգիշտի I թագավորը հիմնադրել է այն մ.թ.ա. 782 թվականին, և Երևանը հենց այդ տարին է նշում որպես իր հիմնադրման տարեթիվ։ Հիմնադրման մասին սեպագիր արձանագրությունը պահվում է Հայաստանի պատմության թանգարանում։ Արին Բերդ բլրի վրա կտեսնեք ամրոցի պատերը, պալատի մնացորդները և տաճարի հիմքերը, իսկ ներքևի Էրեբունու թանգարանում՝ խեցեղեն, սաղավարտներ և կրկնօրինակներ։ Տեղեկատուները աշխատանքային ժամերը նշում են մոտավորապես երեքշաբթիից կիրակի ցերեկը. ստուգեք նախքան գնալը։

Իսկ բրածոներն ու դինոզավրերը

Հայաստանում դինոզավրերի էական գտածոներ մենք հաստատել չկարողացանք, ուստի չենք խոստանում։ Գիտական գրականությունը ցույց է տալիս ծովային բրածոներ Վայոց ձորի պերմի կրաքարերում (բազկոտանիներ, մամռակենդանիներ, սպունգեր) և սառցե դարաշրջանի լճային ու գետային նստվածքներ հյուսիսարևմտյան Շիրակում՝ ծաղկափոշով, փափկամարմիններով, ձկներով և մանր կաթնասուններով, մոտավորապես 1,5-0,7 միլիոն տարի առաջ (Տեսակով և գործընկերներ, 2019)։

Սա հիմնականում մասնագետների համար է։ Եթե ձեր հիմնական հետաքրքրությունը բրածոներն են, ասեք մեզ նախքան ամրագրելը, և մենք կստուգենք, թե իրականում ինչ է ցուցադրվում։

Որտե՞ղ տեսնել այս ամենը Երևանում

Հանրապետության հրապարակ 4-ում գտնվող Հայաստանի պատմության թանգարանը լավագույն մեկ կանգառն է։ Այն ունի ավելի քան 400 հազար առարկա, քարի դարի ցուցադրություն, բրոնզի դարի նյութեր, ուրարտական գտածոներ և Լճաշենի փայտե սայլերը առանձին դահլիճում։ Տեղեկատուների համաձայն՝ երկուշաբթի օրը փակ է, ստուգեք ժամերը։ Մեր Երևանի ոտքով շրջայցը անցնում է մոտակայքով, իսկ այլ տարբերակներ կան Երևանի թանգարանների նյութում։

Ո՞ւմ համար չէ սա, և որոնք են սահմանափակումները

Եթե սպասում եք տպավորիչ ավերակներ, այս թեման կարող է հիասթափեցնել. պատմաճարտարապետական հուշարձաններով հարուստ երկրում սա ավելի շուտ հանգիստ ուղի է հետաքրքրասերների համար։ Նոր Գեղին, Լուսակերտը և Աղիտուն հետազոտական վայրեր են, Արենի-1-ը փոքր է, իսկ հայտնի կոշիկը թանգարանում է։ Թվագրումները փոխվում են նոր մեթոդների հետ, և «ամենահին» հայտարարությունները հաճախ վերանայվում են։

Մեր նշած ժամերն ու գները հաստատված չեն։ Սիրով կկազմենք ճանապարհորդություն այն վայրերի շուրջ, որոնք իրոք արժե տեսնել. դիտեք մեր շրջագայությունները կամ գրեք մեզ կապի էջով, իսկ հարավի համար կարդացեք մեր Հարավային Հայաստանի ավտոճանապարհորդությունը։